Süýt mäziniň rak keseliniň öňüni almak

Süýt mäziniň rak keseli barada umumy maglumatlar

Süýt mäziniň rak keseli süýt mäziniň dokumalarynda zyýanly (rak) öýjükleriň emele gelýän keselidir.

Döş böleklerinden we kanallaryndan ybarat. Her bir döşüň 15-20 bölegi bar, olarda lobula diýlip atlandyrylýan köp sanly kiçi bölekler bar. Lobulalar süýt öndürip bilýän onlarça kiçijik kökjagazlar bilen gutarýar. Lobulalar, bölekjagazlar we kökjagazlar kanallar diýlip atlandyrylýan inçe turbalar bilen baglanyşyklydyr.

Her bir döşde gan we limfa damarlary hem bar. Limfa damarlarynda limfa diýlip atlandyrylýan reňksiz, suwly suwuklyk bar. Limfa damarlary limfa düwünleriniň arasynda limfany daşaýar. Limfa düwünleri limfany süzýän we infeksiýa we kesel bilen göreşmäge kömek edýän ak gan öýjüklerini saklaýan kiçi, noýba şekilli gurluşlardyr. Limfa düwünleriniň toparlary döşüň golaýynda (goltugyň aşagynda), boýun süňküniň üstünde we döşde ýerleşýär.

Süýt mäziniň rak keseli amerikan aýallarynda iň köp duş gelýän ikinji görnüşli rak keselidir.

Birleşen Ştatlarda aýallar deri rakyndan başga islendik rak keseliniň beýleki görnüşlerine garanyňda süýt mäziniň rak keseline has köp duçar bolýarlar. Amerikaly aýallarda rak keselinden ölümleriň sebäbi hökmünde süýt mäziniň rak keseli öýken rak keselinden soň ikinji orunda durýar. Şeýle-de bolsa, 2007-2016-njy ýyllar aralygynda süýt mäziniň rak keselinden ölümler her ýyl birneme azaldy. Süýt mäziniň rak keseli erkeklerde hem duş gelýär, ýöne täze keselleriň sany az.

Süýt mäziniň rak keseliniň öňüni almak

Töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak we gorag faktorlaryny artdyrmak rak keseliniň öňüni almaga kömek edip biler.

Rak keseliniň töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga kömek edip biler. Howp faktorlaryna çilim çekmek, artykmaç agramlylyk we ýeterlik derejede maşk etmezlik girýär. Çilim çekmegi taşlamak we maşk etmek ýaly gorag faktorlaryny artdyrmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga hem kömek edip biler. Rak keseliniň töwekgelçiligini nädip azaltmagyň mümkindigi barada lukmanyňyz ýa-da beýleki saglyk işgäri bilen gürleşiň.

Süýt bezi rakynyň töwekgelçilik faktorlary aşakdakylardyr:

1. Ýaşulylyk

Ýaşulylyk rak keseliniň köpüsi üçin esasy töwekgelçilik faktorydyr. Rak keseline ýolugmak mümkinçiligi ýaş ulaldygyça artýar.

2. Süýt bezi rakynyň ýa-da zyýansyz (rak däl) süýt bezi keseliniň şahsy taryhy

Aşakdaky alamatlaryň haýsydyr biri bolan aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi ýokarlanýar:

• Inwaziw süýt mäziniň rak keseliniň, in situ kanal karsinomasynyň (DCIS) ýa-da in situ lobulýar karsinomasynyň (LCIS) şahsy taryhy.
• Şahsy taýdan zyýansyz (rak däl) süýt keseliniň taryhy.

3. Süýt bezi rakynyň miras galan töwekgelçiligi

Birinji derejeli garyndaşynda (ene, uýa ýa-da gyzy) süýt mäziniň rak keseliniň maşgala taryhy bolan aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi ýokarlanýar.

we genlerinde ýa-da käbir beýleki genlerde miras galan üýtgeşmeler bolan aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi ýokary bolýar. Miras galan gen üýtgeşmeleriniň sebäp bolýan süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi gen mutasiýasynyň görnüşine, maşgalada rak keseliniň taryhyna we beýleki faktorlara baglydyr.

4. Dyk döşler

Mammogrammada süýt dokumasynyň dykyz bolmagy süýt rakynyň töwekgelçiliginiň faktorydyr. Töwekgelçilik derejesi süýt dokumasynyň nähili dykyzlygyna baglydyr. Gaty dykyz süýtli aýallarda süýt rakynyň töwekgelçiligi süýt dykyzlygy pes aýallara garanyňda has ýokarydyr.

Süýt mäziniň dykyzlygynyň ýokarlanmagy köplenç miras galan häsiýetdir, ýöne ol çagasy bolmadyk, ömrüniň ahyrynda ilkinji göwreliligini geçiren, menopauzadan soňky gormonlary kabul edýän ýa-da alkogol içýän aýallarda hem ýüze çykyp biler.

5. Bedende öndürilýän estrogeniň döş dokumalaryna täsir etmegi

Estrogen beden tarapyndan öndürilýän gormondyr. Ol bedeniň aýal jyns aýratynlyklaryny ösdürmäge we saklamaga kömek edýär. Estrogeniň täsirine uzak wagtlap sezewar bolmak süýt bezi rak keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyryp biler. Estrogen derejesi aýalyň aýbaşy gelýän ýyllarynda iň ýokary bolýar.

Aýalyň estrogen bilen täsiri aşakdaky ýollar bilen ýokarlanýar:

• Irki aýbaşy: 11 ýaşda ýa-da ondan kiçi ýaşda aýbaşynyň başlamagy, döş dokumasynyň estrogene duçar bolýan ýyllarynyň sanyny köpeldýär.
• Has soňky ýaşdan başlap: Aýalyň aýbaşysy näçe köp bolsa, onuň döş dokumasy şonça-da köp wagt estrogen täsirine sezewar bolýar.
• Ilkinji gezek dogluşda uly ýaş ýa-da hiç haçan dogluş etmedik bolmak: Göwrelilik döwründe estrogen derejesi pes bolany üçin, 35 ýaşdan soň ilkinji gezek göwreli bolan ýa-da hiç haçan göwreli bolmadyk aýallarda döş dokumasy has köp estrogene sezewar bolýar.

6. Menopauza alamatlary üçin gormon terapiýasyny kabul etmek

Estrogen we progesteron ýaly gormonlar laboratoriýada tabletka görnüşinde ýasalyp bilner. Postmenopauza döwründe ýa-da ýumurtgalyklary aýrylan aýallarda ýumurtgalyklar tarapyndan öndürilmeýän estrogeniň ornuny tutmak üçin estrogen, progestin ýa-da ikisi hem berlip bilner. Bu gormon ornuny tutýan terapiýa (HRT) ýa-da gormon terapiýasy (HT) diýlip atlandyrylýar. HRT/HT kombinasiýa estrogen progestin bilen utgaşdyrylandyr. HRT/HT-niň bu görnüşi süýt mäziniň düwnük keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar. Barlaglar görkezýär, aýallar estrogen we progestin bilen utgaşdyrylan kabul etmegi bes edende, süýt mäziniň düwnük keseliniň töwekgelçiligi azalýar.

7. Döş ýa-da döş üçin radiasiýa terapiýasy

Rak keselini bejermek üçin döşe radiasiýa terapiýasy bejergiden 10 ýyl soň başlanyp, döş rakynyň töwekgelçiligini artdyrýar. Döş rakynyň töwekgelçiligi radiasiýanyň dozasyna we onuň berilýän ýaşyna baglydyr. Radiasiýa bejergisi ýetginjeklik döwründe, döşleriň emele gelýän döwründe ulanylan bolsa, töwekgelçilik iň ýokarydyr.

Bir döşde rak keselini bejermek üçin radiasiýa terapiýasy beýleki döşde rak keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýan ýaly däl.

BRCA1 we BRCA2 genlerinde miras galan üýtgeşmeler bolan aýallar üçin, döş rentgeninden ýaly radiasiýa sezewar bolmak, esasanam 20 ýaşyndan öň rentgen geçirilen aýallarda döş rakynyň töwekgelçiligini has-da ýokarlandyryp biler.

8. Semizlik

Semizlik, esasan hem gormon ornuny tutýan terapiýany ulanmadyk menopauzadan soňky aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýar.

9. Alkogol içmek

Alkogol içmek süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýar. Içilýän alkogolyň möçberi artdygyça töwekgelçiligiň derejesi hem ýokarlanýar.

Süýt bezi rakynyň öňüni alýan faktorlar aşakdakylardyr:

1. Beden tarapyndan öndürilýän estrogeniň döş dokumalaryna az täsir etmegi

Aýalyň döş dokumasynyň estrogene duçar bolýan wagtyny azaltmak döş rakynyň öňüni almaga kömek edip biler. Estrogene duçar bolmak aşakdaky usullar bilen azaldylýar:

• Irki göwrelilik: Estrogen derejesi göwrelilik döwründe pes bolýar. 20 ýaşdan öň doly möhletli göwreli bolan aýallarda çagasy bolmadyk ýa-da ilkinji çagasyny 35 ýaşdan soň dünýä inen aýallara garanyňda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi has pes bolýar.
• Emdirmek: Estrogen derejesi aýal emdirýän wagtynda pes bolmagy mümkin. Emdiren aýallarda çaga dogran, ýöne emdirmedik aýallara garanyňda, süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi has pesdir.

2. Gisterektomiýadan soň diňe estrogenli gormon terapiýasyny, selektiw estrogen reseptor modulatorlaryny ýa-da aromataza ingibitorlaryny we işjeňsizleşdirijilerini kabul etmek

Gisterektomiýadan soň diňe estrogen bilen gormon terapiýasy

Gisterektomiýa geçiren aýallara diňe estrogen bilen gormon terapiýasy berlip bilner. Bu aýallarda menopauzadan soň diňe estrogen bilen bejergi süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligini azaldyp biler. Gisterektomiýadan soň estrogen kabul edýän menopauzadan soňky aýallarda insult we ýürek we gan damar keseliniň töwekgelçiligi ýokarlanýar.

Selektiw estrogen reseptor modulatorlary

Tamoksifen we raloksifen selektiw estrogen reseptor modulatorlary (SERM) diýlip atlandyrylýan dermanlar maşgalasyna degişlidir. SERM-ler bedendäki käbir dokumalarda estrogen ýaly täsir edýär, ýöne estrogeniň beýleki dokumalara täsirini blokirleýär.

Tamoksifen bilen bejergi, ýokary töwekgelçilikli aýallarda estrogen reseptor-pozitiw (ER-pozitiw) süýt mäziniň we kanal karsinomasynyň in situ töwekgelçiligini peseldýär. Raloksifen bilen bejergi, menopauzadan öňki we menopauzadan soňky aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligini hem peseldýär. Bu dermanlaryň haýsy biri bilen bolsa-da, bejergi bes edilenden soň birnäçe ýyl ýa-da ondan hem köp wagtlap azalýar. Raloksifen kabul edýän näsaglarda süňkleriň döwülmeginiň has pes derejesi bellenildi.

Tamoksifeni kabul etmek gyzgynlyk, endometriýa raky, insult, katarakta we gan laxtalanmalarynyň (esasanam öýkenlerde we aýaklarda) töwekgelçiligini artdyrýar. Bu meseleleriň döremek howpy 50 ýaşdan uly aýallarda ýaş aýallara garanyňda ep-esli ýokarlanýar. Süýt raky keseliniň ýokary töwekgelçiligi bolan 50 ýaşdan kiçi aýallar tamoksifeni kabul etmekden iň köp peýda görüp bilerler. Bu meseleleriň döremek howpy tamoksifeni kabul etmek bes edilenden soň azalýar. Bu dermany kabul etmegiň töwekgelçilikleri we peýdalary barada lukmanyňyz bilen gürleşiň.

Raloksifeni kabul etmek öýkenlerde we aýaklarda gan laxtalanmalarynyň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar, ýöne endometriýa rak keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýan ýaly däl. Osteoporozy (süňk dykyzlygynyň peselmegi) bolan postmenopauzaly aýallarda raloksifen süýt rak keseliniň ýokary ýa-da pes töwekgelçiligi bolan aýallarda süýt rak keseliniň töwekgelçiligini peseldýär. Raloksifeniň osteoporozy bolmadyk aýallarda hem şeýle täsir edip biljekdigi belli däl. Bu dermany kabul etmegiň töwekgelçiligi we peýdasy barada lukmanyňyz bilen gürleşiň.

Beýleki SERM-ler kliniki synaglarda öwrenilýär.

Aromataza ingibitorlary we inaktiwatorlary

Aromataza ingibitorlary (anastrozol, letrozol) we inaktiwatorlar (ekzemestan) süýt mäziniň rak keseliniň geçmişi bolan aýallarda gaýtalanma we täze süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligini peseldýär. Aromataza ingibitorlary şeýle hem aşakdaky keselleri bolan aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligini peseldýär:

• Süýt mäziniň rak keseliniň şahsy taryhy bolan postmenopauza döwründäki aýallar.
• Süýt bezi rak keseliniň şahsy taryhy bolmadyk, 60 ýaş we ondan uly aýallar, mastektomiýa bilen birlikde situ kanal karsinomasy taryhy bolan ýa-da Geýl model guralyna (süýt bezi rak keseliniň töwekgelçiligini kesgitlemek üçin ulanylýan gural) esaslanyp, süýt bezi rak keseliniň ýokary howpy bolan aýallar.

Süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi ýokary bolan aýallarda aromataza ingibitorlaryny kabul etmek beden tarapyndan öndürilýän estrogeniň mukdaryny azaldýar. Menopauzadan öň estrogen ýumurtgalyklar we aýalyň bedenindäki beýleki dokumalar, şol sanda beýni, ýag dokumasy we deri tarapyndan öndürilýär. Menopauzadan soň ýumurtgalyklar estrogeniň öndürilmegini bes edýär, ýöne beýleki dokumalar öndürmeýär. Aromataza ingibitorlary bedeniň ähli estrogenini öndürmek üçin ulanylýan aromataza atly fermentiň täsirini blokirleýär. Aromatazanyň işjeňsizleşdirijileri fermentiň işlemegini bes edýär.

Aromataza ingibitorlaryny kabul etmegiň mümkin bolan zyýanlaryna myşsa we bogun agyrylary, osteoporoz, gyzgynlyk we örän ýadawlyk duýgusy girýär.

3. Töwekgelçiligi azaldýan mastektomiýa

Süýt mäziniň rak keseliniň ýokary howpy bolan käbir aýallar howpy azaldýan mastektomiýa (rak alamatlary bolmadyk ýagdaýynda iki döşüň hem aýrylmagy) geçirmekligi saýlap bilerler. Bu aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň howpy has pes we köpüsi süýt mäziniň rak keseliniň howpy barada az alada edýärler. Şeýle-de bolsa, bu karara gelmezden öň süýt mäziniň rak keseliniň öňüni almagyň dürli usullary barada rak keseliniň howpuny bahalandyrmak we maslahat bermek örän möhümdir.

4. Ýumurtgalyklaryň ablýasiýasy

Ýumurtgalyklar beden tarapyndan öndürilýän estrogeniň köp bölegini öndürýär. Ýumurtgalyklar tarapyndan öndürilýän estrogeniň mukdaryny togtadýan ýa-da peseldýän bejergilere ýumurtgalyklary aýyrmak üçin operasiýa, radiasiýa terapiýasy ýa-da käbir dermanlary kabul etmek girýär. Bu ýumurtgalyklaryň ablýasiýasy diýlip atlandyrylýar.

BRCA1 we BRCA2 genlerinde belli bir üýtgeşmeler sebäpli süýt mäziniň rak keseliniň ýokary howpy bolan menopauza döwründäki aýallar töwekgelçiligi azaldýan ooforektomiýa (rak alamatlary bolmadyk mahaly iki ýumurtgalygyň aýrylmagy) geçirmegi saýlap bilerler. Bu bolsa beden tarapyndan öndürilýän estrogeniň mukdaryny azaldýar we süýt mäziniň rak keseliniň howpuny azaldýar. Töwekgelçiligi azaldýan ooforektomiýa adaty menopauza döwründäki aýallarda we döşe radiasiýa sebäpli süýt mäziniň rak keseliniň howpy ýokary bolan aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň howpuny hem azaldýar. Şeýle-de bolsa, bu karara gelmezden öň rak keseliniň howpuny bahalandyrmak we maslahat bermek örän möhümdir. Estrogen derejesiniň birden pese gaçmagy menopauza alamatlarynyň başlamagyna sebäp bolup biler. Bulara gyzgynlyk, uklama kynçylygy, howsala we depressiýa girýär. Uzak möhletli täsirlere jynsy gatnaşygyň peselmegi, waginal guraklyk we süňk dykyzlygynyň peselmegi girýär.

5. Ýeterlik derejede maşk etmek

Hepdede dört ýa-da ondan köp sagat maşk edýän aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi has pes bolýar. Maşk etmegiň süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligine täsiri beden agramy kadaly ýa-da pes bolan menopauzadan öňki aýallarda has uly bolup biler.

Aşakdakylaryň süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligine täsir edýändigi ýa-da etmeýändigi belli däl:

1. Gormonal kontraseptiwler

Gormonal kontraseptiwleriň düzüminde estrogen ýa-da estrogen we progestin bar. Käbir barlaglar gormonal kontraseptiwleri häzirki wagtda ýa-da ýakynda ulanýan aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiliginiň birneme ýokarlanýandygyny görkezdi. Beýleki barlaglar gormonal kontraseptiwleri ulanýan aýallarda süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiliginiň ýokarlanandygyny görkezmedi.

Bir gözlegde, aýalyň gormonal kontraseptiwleri ulanmagyny dowam etdiren wagty, süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligi birneme ýokarlandy. Başga bir gözlegde, aýallaryň gormonal kontraseptiwleri ulanmagyny bes edenlerinde, süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiliginiň birneme ýokarlanmagynyň wagtyň geçmegi bilen azalandygy görkezildi.

Gormonal kontraseptiwleriň aýalyň süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligine täsir edýändigini ýa-da täsir etmeýändigini bilmek üçin has köp gözleg gerek.

2. Daşky gurşaw

Daşky gurşawdaky käbir maddalaryň, mysal üçin himiki maddalaryň täsirine düşmegiň süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýandygyny barlaglar subut etmedi.

Barlaglar käbir faktorlaryň süýt mäziniň rak keseliniň döremegine az ýa-da hiç hili täsir etmeýändigini görkezdi.

Aşakdakylaryň süýt mäziniň rak keseliniň töwekgelçiligine täsiri az ýa-da hiç hili täsiri ýok:

• Abort etmek.
• Az ýag iýmek ýa-da has köp miwe we gök önüm iýmek ýaly iýmitlenişde üýtgeşmeler girizmek.
• Fenretinid (A witaminiň bir görnüşi) ýaly witaminleri kabul etmek.
• Aktiw we passiw çilim çekmek (ikinji el tüssesini dem almak).
• Goltuk astyna dezodorant ýa-da terleme garşy serişde ulanmak.
• Statinleri (holesterini peseldýän dermanlary) kabul etmek.
• Bisfosfonatlary (osteoporozy we giperkalsemiýany bejermek üçin ulanylýan dermanlar) agyz arkaly ýa-da damardan infuziýa arkaly kabul etmek.
• Sirkadian ritmiňizdäki üýtgeşmeler (esasan 24 sagatlyk sikllerde garaňkylyk we ýagtylyk täsir edýän fiziki, akyl we özüni alyp barş üýtgeşmeleri), olar gijeki smenalarda işlemek ýa-da gijeki ýatylýan otagyňyzdaky ýagtylygyň mukdaryna täsir edip biler.

Çeşme:http://www.chinancpcn.org.cn/cancerMedicineClassic/guideDetail?sId=CDR257994&type=1