Ýogyn içege rakynyň öňüni almak

Ýogyn içegäniň rak keseli barada umumy maglumatlar

Ýogyn içegäniň rak keseli – bu ýogyn içegäniň ýa-da göni içegäniň dokumalarynda howply (rak) öýjükleriň emele gelýän keselidir.
Ýogyn içege bedeniň iýmit siňdiriş ulgamynyň bir bölegidir. Iýmit siňdiriş ulgamy iýmitlerden iýmit maddalaryny (witaminler, minerallar, uglewodlar, ýaglar, beloklar we suw) aýyrýar we gaýtadan işleýär, şeýle hem galyndylaryň bedenden çykmagyna kömek edýär. Iýmit siňdiriş ulgamy agyz boşlugyndan, bokurdakdan, gyzylödekden, aşgazandan we inçe we ýogyn içegelerden ybarat. Ýogyn içege (ýogyn içege) ýogyn içegäniň birinji bölegi bolup, uzynlygy takmynan 5 fut. Göni içege we anal kanaly bilelikde ýogyn içegäniň soňky bölegini emele getirýär we uzynlygy 6-8 dýuýmdyr. Anal kanal anusda (ýogyn içegäniň bedeniň daşyna açylýan ýeri) gutarýar.

Ýogyn içege rakynyň öňüni almak

Töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak we gorag faktorlaryny artdyrmak rak keseliniň öňüni almaga kömek edip biler.
Rak keseliniň töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga kömek edip biler. Howp faktorlaryna çilim çekmek, artykmaç agramlylyk we ýeterlik derejede maşk etmezlik girýär. Çilim çekmegi taşlamak we maşk etmek ýaly gorag faktorlaryny artdyrmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga hem kömek edip biler. Rak keseliniň töwekgelçiligini nädip azaltmagyň mümkindigi barada lukmanyňyz ýa-da beýleki saglyk işgäri bilen gürleşiň.

Ýogyn içege rak keseliniň töwekgelçiligini aşakdaky töwekgelçilik faktorlary artdyrýar:

1. Ýaş

Ýogyn içege rak keseliniň töwekgelçiligi 50 ýaşdan soň artýar. Ýogyn içege rak keseliniň köp ýagdaýlary 50 ýaşdan soň anyklanýar.

2. Ýogyn içege rak keseliniň maşgala taryhy
Ene-atasynyň, doganynyň, gyz doganynyň ýa-da çagasynyň ýogyn içege rak keseliniň bolmagy adamyň ýogyn içege rak keseliniň töwekgelçiligini iki esse ýokarlandyrýar.

3. Şahsy taryh
Aşakdaky keselleriň şahsy taryhynyň bolmagy göni içege rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýar:

• Öňki ýogyn içegäniň rak keseli.
• Ýokary töwekgelçilikli adenomalar (ölçegi 1 santimetr ýa-da ondan uly ýa-da mikroskop astynda anormal görünýän öýjükleri bolan göni içege polipleri).
• Ýumurtgalyklaryň rak keseli.
• Içegeleriň iltihaplanma keseli (meselem, ýaraly kolit ýa-da Kron keseli).

4. Miras galan töwekgelçilik

Maşgala adenomatoz polipozy (FAP) ýa-da irsi polipoz däl ýogyn içege raky (HNPCC ýa-da Linç sindromy) bilen baglanyşykly käbir gen üýtgeşmeleri miras alnanda ýogyn içege rakynyň töwekgelçiligi ýokarlanýar.

5. Alkogol

Günde 3 ýa-da ondan köp alkogol içgisini içmek göni içege rak keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar. Alkogol içmek şeýle hem uly göni içege adenomalarynyň (howpsuz şişleriň) emele gelmek töwekgelçiligi bilen baglanyşyklydyr.

6. Sigaret çekmek
Çilim çekmek göni içege rak keseliniň we göni içege rak keselinden ölüm howpunyň ýokarlanmagy bilen baglanyşyklydyr.
Çilim çekmek, şeýle hem, göni içege adenomalarynyň döremeginiň howpuny artdyrýar. Gödek içege adenomalaryny aýyrmak üçin operasiýa geçirilen çilim çekýänlerde adenomalaryň gaýtalanmagy (gaýtadan döremegi) howpy ýokarlanýar.

7. Ýaryş
Afroamerikalylarda beýleki milletlere garanyňda göni içege rak keseliniň we göni içege rak keselinden ölüm howpy ýokarydyr.

8. Semizlik
Semizlik göni içege rak keseliniň we göni içege rak keselinden ölüm howpunyň ýokarlanmagy bilen baglanyşyklydyr.

Aşakdaky gorag faktorlary göni içege rakynyň töwekgelçiligini azaldýar:

1. Fiziki işjeňlik

Yzygiderli fiziki işjeňligi öz içine alýan ýaşaýyş ýörelgesi göni içege rakynyň töwekgelçiliginiň azalmagy bilen baglanyşyklydyr.

2. Aspirin
Barlaglar aspiriniň kabul edilmeginiň göni içege rak keseliniň töwekgelçiligini we göni içege rak keselinden ölüm howpuny azaldýandygyny görkezdi. Howpuň azalmagy näsaglar aspirin kabul edip başlandan 10-20 ýyl soň başlaýar.
Aspiriniň (100 mg ýa-da ondan az) her gün ýa-da her gün ulanylmagynyň mümkin bolan zyýanlary aşgazan we içegelerde insult we gan akma howpunyň ýokarlanmagyny öz içine alýar. Bu howplar gartaşan adamlarda, erkeklerde we adaty gan akma howpundan ýokary bolan keselleri bolanlarda has ýokary bolup biler.

3. Gormonlaryň ornuny tutýan kombinasiýa terapiýasy
Barlaglar estrogen we progestin öz içine alýan kombinasiýa gormon ornuny tutýan terapiýanyň (HRT) postmenopauza döwründen soňky aýallarda inwaziw ýogyn içege rakynyň töwekgelçiligini peseldýändigini görkezdi.
Şeýle-de bolsa, kombinatiw HRT kabul edýän we göni içege rak keselini döreden aýallarda rak anyklananda has öňe gitmegi mümkin we göni içege rak keselinden ölmek howpy azalmaýar.
Kombinasion HRT-niň mümkin bolan zyýanlary aşakdakylaryň ýüze çykmagynyň artýan töwekgelçiligini öz içine alýar:

• Süýt mäziniň rak keseli.
• Ýürek keseli.
• Gan laxtalary.

4. Polipiň aýrylmagy
Ýogyn içege polipleriniň köpüsi adenomalar bolup, olar rak keseline öwrülip biler. 1 santimetrden uly (nohut ululygyndaky) ýogyn içege poliplerini aýyrmak ýogyn içege rak keseliniň töwekgelçiligini azaldyp biler. Kiçi polipleri aýyrmagyň ýogyn içege rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýandygy belli däl.
Kolonoskopiýa ýa-da sigmoidoskopiýa wagtynda polipiň aýrylmagynyň mümkin bolan zyýanlary ýogyn içegäniň diwarynda ýyrtylma we gan akmasyny öz içine alýar.

Aşakdakylaryň ýogyn içege rak keseliniň töwekgelçiligine täsir edýändigi ýa-da etmeýändigi belli däl:

1. Aspirinden başga steroid däl iltihaba garşy dermanlar (NSAID)
Steroid däl iltihaba garşy dermanlaryň ýa-da NSAID-leriň (sulindak, selekoksib, naproksen we ibuprofen ýaly) ulanylmagynyň göni içege rakynyň töwekgelçiligini peseldýändigi belli däl.
Barlaglar steroid däl iltihaba garşy derman bolan selekoksibi kabul etmegiň kolorektal adenomalaryň (howpsuz şişleriň) aýrylandan soň gaýtadan döremeginiň töwekgelçiligini azaldýandygyny görkezdi. Munuň kolorektal rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýandygy ýa-da peseltmeýändigi belli däl.
Sulindak ýa-da selekoksib kabul etmegiň maşgala adenomatoz polipozy (FAP) bolan adamlaryň ýogyn we göni içegäsinde emele gelýän polipleriň sanyny we ölçegini azaltýandygy görkezildi. Munuň ýogyn içegäniň rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýandygy ýa-da peseltmeýändigi belli däl.
NSAID-leriň mümkin bolan zyýanlary aşakdakylary öz içine alýar:

• Böwrek meseleleri.
• Aşgazanda, içegelerde ýa-da beýnide gan akmasy.
• Ýürek agyrysy we ýürek ýetmezçiligi ýaly ýürek meseleleri.

2. Kalsiý
Kalsiý goşundylaryny kabul etmegiň göni içege rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýandygy ýa-da peseltmeýändigi belli däl.

3. Diýeta
Ýagy we eti az, süýümi, miweleri we gök önümleri köp bolan iýmitlenmegiň göni içege rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýandygy ýa-da peseltmeýändigi belli däl.
Käbir barlaglar ýag, belok, kaloriýa we et bilen baý iýmitlenmegiň ýogyn içege rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýandygyny görkezdi, ýöne beýleki barlaglar şeýle etmedi.

Aşakdaky faktorlar göni içege rakynyň töwekgelçiligine täsir etmeýär:

1. Diňe estrogen bilen gormon ornuny tutýan terapiýa
Diňe estrogen bilen gormon çalşygy terapiýasy inwaziw kolorektal rak keseliniň ýa-da kolorektal rakdan ölmegiň töwekgelçiligini azaltmaýar.

2. Statinler
Barlaglar statinleriň (holesterini peseldýän dermanlar) kabul edilmeginiň ýogyn içege rak keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyrmaýandygyny ýa-da peseltmeýändigini görkezdi.

Rak keseliniň öňüni almak boýunça kliniki synaglar rak keseliniň öňüni almagyň usullaryny öwrenmek üçin ulanylýar.
Rak keseliniň öňüni almak boýunça kliniki synaglar belli bir rak keseliniň döremek howpuny azaltmagyň usullaryny öwrenmek üçin ulanylýar. Rak keseliniň öňüni almak boýunça käbir synaglar rak keseline duçar bolmadyk, ýöne rak keseliniň döremek howpy ýokary bolan sagdyn adamlarda geçirilýär. Beýleki öňüni almak synaglary rak keseline duçar bolan we şol bir görnüşli başga bir rak keseliniň öňüni almaga ýa-da täze görnüşli rak keseliniň döremek ähtimallygyny azaltmaga synanyşýan adamlarda geçirilýär. Beýleki synaglar rak keseliniň hiç hili howp faktory ýokdygy mälim bolmadyk sagdyn meýletinçiler bilen geçirilýär.
Rak keseliniň öňüni almak boýunça käbir kliniki synaglaryň maksady adamlaryň edýän hereketleriniň rak keseliniň öňüni alyp biljekdigini ýa-da alyp bilmejekdigini anyklamakdyr. Bularyň arasynda has köp maşk etmek ýa-da çilim çekmegi taşlamak ýa-da käbir dermanlary, witaminleri, minerallary ýa-da iýmit goşundylaryny kabul etmek bar.
Ýogyn içege rakynyň öňüni almagyň täze usullary kliniki synaglarda öwrenilýär.

Çeşme: http://www.chinancpcn.org.cn/cancerMedicineClassic/guideDetail?sId=CDR258007&type=1