Özofagus rak keseli barada umumy maglumatlar
Özofagus rak keseli özofagusyň dokumalarynda howply (rak) öýjükleriň emele gelýän keselidir.
Özofagus iýmiti we suwuklygy bokurdagdan aşgazana geçirýän içi boş, myşsaly turbadyr. Özofagusyň diwary birnäçe dokuma gatlaklaryndan, şol sanda nemli perdeden (içki örtük), myşsalardan we birleşdiriji dokumalardan ybarat. Özofagus raky özofagusyň içki örtüginde başlaýar we ulalanda beýleki gatlaklar arkaly daşary ýaýraýar.
Özofagus rakynyň iň köp ýaýran iki görnüşi howply (rak) keseline öwrülýän öýjükleriň görnüşine görä atlandyrylýar:
- Ýaprak öýjükli karsinoma:Özofagyň iç tarapyny örtýän inçe, tekiz öýjüklerde emele gelýän rak. Bu rak köplenç özofagyň ýokarky we orta böleginde duş gelýär, ýöne özofagyň islendik ýerinde ýüze çykyp bilýär. Bu epidermoid rak diýlip hem atlandyrylýar.
- Adenokarsinoma:Bez öýjüklerinde başlanýan rak. Özofagyň içki örtüginde ýerleşýän bez öýjükleri çilim ýaly suwuklyklary öndürýär we çykarýar. Adenokarsinoma adatça özofagyň aşaky böleginde, aşgazanyň golaýynda başlaýar.
Özofagus rak keseli erkeklerde has köp duş gelýär.
Erkeklerde özofagus rak keseliniň döremegine aýallara garanda üç esse köp sezewar bolýarlar. Özofagus rak keseliniň döremek mümkinçiligi ýaş bilen artýar. Özofagusyň ýassyk öýjükli rak keseli ak derililere garanda gara derililerde has köp duş gelýär.
Özofagus rakynyň öňüni almak
Töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak we gorag faktorlaryny artdyrmak rak keseliniň öňüni almaga kömek edip biler.
Rak keseliniň töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga kömek edip biler. Howp faktorlaryna çilim çekmek, artykmaç agramlylyk we ýeterlik derejede maşk etmezlik girýär. Çilim çekmegi taşlamak we maşk etmek ýaly gorag faktorlaryny artdyrmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga hem kömek edip biler. Rak keseliniň töwekgelçiligini nädip azaltmagyň mümkindigi barada lukmanyňyz ýa-da beýleki saglyk işgäri bilen gürleşiň.
Özofagyň ýassyk öýjükli raky we özofagyň adenokarsinomasy üçin töwekgelçilik faktorlary we gorag faktorlary birmeňzeş däl.
Aşakdaky töwekgelçilik faktorlary özofagyň ýassyk öýjükli karsinomasynyň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar:
1. Çilim çekmek we alkogol ulanmak
Barlaglar köp çilim çekýän ýa-da içýän adamlarda özofagusyň ýassyk öýjükli karsinomasynyň töwekgelçiliginiň ýokarlanýandygyny görkezdi.
Aşakdaky gorag faktorlary özofagyň ýassyk öýjükli karsinomasynyň töwekgelçiligini azaldyp biler:
1. Temmäki we alkogol ulanmakdan gaça durmak
Barlaglar temmäki we alkogol içmeýän adamlarda özofagusyň ýassyk öýjükli karsinomasynyň töwekgelçiliginiň has pesdigini görkezdi.
2. Steroid däl iltihaba garşy dermanlar bilen himiki öňüni alyş
Himioterapiýanyň öňüni almak rak keseliniň töwekgelçiligini azaltmak üçin dermanlaryň, witaminleriň ýa-da beýleki serişdeleriň ulanylmagydyr. Steroid däl iltihaba garşy dermanlara (NSAID) aspirin we şişmegi we agyryny azaldýan beýleki dermanlar girýär.
Käbir barlaglar NSAID-leriň ulanylmagynyň özofagyň ýassyk öýjükli karsinomasynyň töwekgelçiligini peseldip biljekdigini görkezdi. Şeýle-de bolsa, NSAID-leriň ulanylmagy ýürek agyrysynyň, ýürek ýetmezçiliginiň, insultyň, aşgazan we içegelerde gan akmasynyň we böwrek zeperlenmesiniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar.
Özofagyň adenokarsinomasynyň töwekgelçiligini aşakdaky töwekgelçilik faktorlary artdyrýar:
1. Aşgazan reflýuksy
Özofagyň adenokarsinomasy, esasanam GERD uzak wagtlap dowam edende we agyr alamatlar her gün ýüze çykanda, gastroezofagial reflýuks keseli (GERD) bilen berk baglanyşyklydyr. GERD aşgazanyň içindäkileriň, şol sanda aşgazan turşusynyň, özofagyň aşaky bölegine akýan ýagdaýydyr. Bu özofagyň içini gyjyndyrýar we wagtyň geçmegi bilen özofagyň aşaky bölegini örtýän öýjüklere täsir edip biler. Bu ýagdaýa Barrett özofagus diýilýär. Wagtyň geçmegi bilen täsirlenen öýjükler adatdan daşary öýjükler bilen çalşyrylýar, olar soňra özofagyň adenokarsinomasyna öwrülip biler. GERD bilen bilelikde semizlik özofagyň adenokarsinomasynyň töwekgelçiligini has-da artdyryp biler.
Özofagyň aşaky sfinkter myşsasyny gowşadýan dermanlaryň ulanylmagy GERD-niň döremeginiň ähtimallygyny ýokarlandyryp biler. Aşakky sfinkter myşsasy gowşanda, aşgazan turşusy özofagyň aşaky bölegine akyp biler.
Aşgazan reflýuksynyň öňüni almak üçin hirurgiýanyň ýa-da beýleki lukmançylyk bejergileriniň özofagyň adenokarsinomasynyň töwekgelçiligini azaldýandygy belli däl. Barrett özofagynyň öňüni almak üçin hirurgiýanyň ýa-da lukmançylyk bejergileriniň ulanyp biljekdigini görmek üçin kliniki synaglar geçirilýär.
Aşakdaky gorag faktorlary özofagyň adenokarsinomasynyň töwekgelçiligini azaldyp biler:
1. Steroid däl iltihaba garşy dermanlar bilen himiki öňüni alyş
Himioterapiýanyň öňüni almak rak keseliniň töwekgelçiligini azaltmak üçin dermanlaryň, witaminleriň ýa-da beýleki serişdeleriň ulanylmagydyr. Steroid däl iltihaba garşy dermanlara (NSAID) aspirin we şişmegi we agyryny azaldýan beýleki dermanlar girýär.
Käbir barlaglar NSAID-leriň ulanylmagynyň özofagyň adenokarsinomasynyň töwekgelçiligini peseldip biljekdigini görkezdi. Şeýle-de bolsa, NSAID-leriň ulanylmagy ýürek agyrysynyň, ýürek ýetmezçiliginiň, insultyň, aşgazan we içegelerde gan akmasynyň we böwrek zeperlenmesiniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar.
2. Özofagusyň radioýygylykly ablasiýasy
Barrett özofagynyň aşaky böleginde anomaliýa öýjükleri bolan näsaglar radioýygylyk ablýasiýasy bilen bejerilip bilner. Bu prosedura radio tolkunlaryny ulanyp, anomaliýa öýjükleri gyzdyrýar we ýok edýär, bu bolsa rak keseline öwrülip biler. Radioýygylyk ablýasiýasyny ulanmagyň töwekgelçiliklerine özofagyň daralmagy we özofagda, aşgazanda ýa-da içegelerde gan akmagy degişlidir.
Barrett özofagus we özofagda anomaliýal öýjükleri bolan hassalaryň gatnaşmagynda geçirilen bir gözlegde radioýygylyk ablýasiýasyny alan hassalar bilen ony almadyk hassalar deňeşdirildi. Radioýygylyk ablýasiýasyny alan hassalarda özofag rak keseliniň anyklanmagy ähtimallygy azdy. Bu keselleri bolan hassalarda radioýygylyk ablýasiýasynyň özofagyň adenokarsinomasynyň töwekgelçiligini azaldýandygyny ýa-da peseltmeýändigini bilmek üçin has köp gözleg geçirmek gerek.
Ýerleşdirilen wagty: 2023-nji ýylyň 4-nji sentýabry