Öýken rakynyň öňüni almak

Bütindünýä Öýken Rak Keseline Garşy Göreş Güni (1-nji awgust) mynasybetli, öýken Rak Keseliniň öňüni almak meselelerine göz aýlalyň.

Howp faktorlaryndan gaça durmak we gorag faktorlaryny artdyrmak öýken rakynyň öňüni almaga kömek edip biler.

Rak keseliniň töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga kömek edip biler. Howp faktorlaryna çilim çekmek, artykmaç agramlylyk we ýeterlik derejede maşk etmezlik girýär. Çilim çekmegi taşlamak we maşk etmek ýaly gorag faktorlaryny artdyrmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga hem kömek edip biler. Rak keseliniň töwekgelçiligini nädip azaltmagyň mümkindigi barada lukmanyňyz ýa-da beýleki saglyk işgäri bilen gürleşiň.

Öýken rak keseliniň töwekgelçilik faktorlary aşakdakylardyr:

1. Sigaret, sigara we trubka çekmek

Temmäki çekmek öýken rak keseliniň iň möhüm töwekgelçilik faktorydyr. Sigaret, sigara we truba çekmek öýken rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýar. Temmäki çekmek erkeklerde öýken rak keseliniň 10 ýagdaýynyň 9-syna, aýallarda bolsa öýken rak keseliniň 10 ýagdaýynyň 8-sine sebäp bolýar.

Barlaglar az gatrana ýa-da az nikotinli çilim çekmek öýken rak keseliniň töwekgelçiligini azaltmaýandygyny görkezdi.

Şeýle hem, barlaglar çilim çekmekden öýken rak keseliniň döremek howpunyň günde çekilýän çilimleriň sany we çekilýän ýyllarynyň sany bilen artýandygyny görkezýär. Çilim çekýän adamlarda öýken rak keseliniň döremek howpy çilim çekmeýänlere garanyňda takmynan 20 esse ýokarydyr.

2. Ikinji el tüsse

Ikinji el tüssesine sezewar bolmak öýken rak keseliniň hem töwekgelçilik faktorydyr. Ikinji el tüssesi ýanýan çilimden ýa-da başga bir temmäki önüminden çykýan ýa-da çilim çekýänleriň çykarýan tüssesidir. Ikinji el tüssesini dem alýan adamlar çilim çekýänler bilen birmeňzeş rak dörediji maddalara sezewar bolýarlar, emma az mukdarda. Ikinji el tüssesini dem almak islegsiz ýa-da passiw çilim çekmek diýilýär.

3. Maşgala taryhy

Maşgalada öýken rak keseliniň bolmagy öýken rak keseliniň töwekgelçilik faktorydyr. Garyndaşy öýken rak keselinden ejir çeken adamlarda öýken rak keselinden ejir çekýän garyndaşy bolmadyk adamlara garanyňda öýken rak keselinden ejir çekmek ähtimallygy iki esse ýokary bolup biler. Çilim çekmek maşgalalarda hem ýaýrap, maşgala agzalary ikinji el tüssesine sezewar bolýandygy sebäpli, öýken rak keseliniň ýokarlanmagynyň öýken rak keseliniň maşgala taryhyndanmy ýa-da çilim tüssesine sezewar bolmakdanmy, bilmek kyn.

4. AIW infeksiýasy

Adamyň immun ýetmezçilik wirusy (AIW) bilen ýokuşmak, ýagny gazanylan immun ýetmezçilik sindromynyň (AIDS) sebäbi, öýken rak keseliniň ýokary howpy bilen baglanyşyklydyr. AIW ýokuşan adamlarda öýken rak keseliniň howpy ýokuşmadyklara garanyňda iki esse ýokary bolup biler. Çilim çekmek derejesi AIW ýokuşmadyklara garanyňda ýokary bolany üçin, öýken rak keseliniň ýokary howpunyň AIW ýokuşmagyndanmy ýa-da çilim tüssesine sezewar bolmakdanmy belli däl.

5. Daşky gurşawyň töwekgelçilik faktorlary

• Radiasiýa täsiri: Radiasiýa täsirine sezewar bolmak öýken rak keseliniň töwekgelçilik faktorydyr. Atom bombasynyň radiasiýa, radiasiýa terapiýasy, suratlandyryş synaglary we radon radiasiýa täsiriniň çeşmeleridir:
• Atom bombasynyň radiasiýa: Atom bombasynyň partlamasyndan soň radiasiýa sezewar bolmak öýken rak keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar.
• Şöhle terapiýasy: Döş mäziniň rak keselini we Hodgkin limfomasyny öz içine alýan käbir rak keselini bejermek üçin döşe radiasiýa terapiýasy ulanylyp bilner. Şöhle terapiýasy rentgen şöhlelerini, gamma şöhlelerini ýa-da öýken rak keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyryp biljek beýleki radiasiýa görnüşlerini ulanýar. Alnan radiasiýa dozasy näçe ýokary bolsa, töwekgelçilik şonça-da ýokary bolýar. Şöhle terapiýasyndan soň öýken rak keseliniň töwekgelçiligi çilim çekýän hassalarda çilim çekmeýänlere garanyňda has ýokarydyr.
• Surat barlaglary: KT skanirlemeleri ýaly surat barlaglary hassalary radiasiýa sezewar edýär. Pes dozaly spiral KT skanirlemeleri hassalary ýokary dozaly KT skanirlemelerine garanyňda has az radiasiýa sezewar edýär. Öýken rak keselini barlamakda pes dozaly spiral KT skanirlemelerini ulanmak radiasiýanyň zyýanly täsirlerini azaldyp biler.
• Radon: Radon uranyň daglarda we toprakda dargamagyndan emele gelýän radioaktiw gazdyr. Ol ýere siňip, howa ýa-da suw üpjünçiligine syzýar. Radon öýlere pollardaky, diwarlardaky ýa-da binýatdaky ýaryklar arkaly girip bilýär we radonyň derejesi wagtyň geçmegi bilen ýokarlanyp bilýär.

Barlaglar öýüň içinde ýa-da iş ýerinde radon gazynyň ýokary derejesiniň öýken rak keseliniň täze ýagdaýlarynyň we öýken rakyndan ölýänleriň sanyny köpeltýändigini görkezýär. Radona duçar bolan çilim çekýänlerde öýken rak keseliniň töwekgelçiligi, radona duçar bolan çilim çekmeýänlere garanyňda has ýokarydyr. Hiç haçan çilim çekmedik adamlarda öýken rakyndan ölýänleriň takmynan 26% -i radona duçar bolmak bilen baglanyşyklydyr.

6. Iş ýerindäki täsir

Barlaglar aşakdaky maddalara sezewar bolmagyň öýken rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýandygyny görkezýär:

• Asbest.
• Arsenik.
• Hrom.
• Nikel.
• Berilliý.
• Kadmiý.
• Demir we küý.

Bu maddalar iş ýerinde olara duçar bolan we hiç haçan çilim çekmedik adamlarda öýken rak keseline sebäp bolup biler. Bu maddalara duçar bolmak derejesi ýokarlandygyça, öýken rak keseliniň töwekgelçiligi hem artýar. Öýken rak keseliniň töwekgelçiligi, olara duçar bolan we çilim çekýän adamlarda has-da ýokarydyr.

• Howanyň hapalanmagy: Barlaglar howanyň hapalanmagynyň ýokary derejesi bolan ýerlerde ýaşamagyň öýken rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýandygyny görkezýär.

7. Agyr çilim çekýänlerde beta karotin goşundylary

Beta-karotin goşundylaryny (tabletkalaryny) kabul etmek, esasanam günde bir ýa-da birnäçe gutu çilim çekýän çilim çekýänlerde öýken rak keseliniň töwekgelçiligini artdyrýar. Her gün azyndan bir gezek alkogol içgisini içýän çilim çekýänlerde bu töwekgelçilik has ýokarydyr.

Öýken rak keseliniň öňüni alýan faktorlar aşakdakylardyr:

1. Çilim çekmezlik

Öýken rak keseliniň öňüni almagyň iň gowy usuly çilim çekmezlikdir.

2. Çilim çekmekden ýüz öwürmek

Çilim çekýänler çilim çekmegi taşlamak bilen öýken rak keseliniň töwekgelçiligini azaldyp bilerler. Öýken rak keselinden bejergi alan çilim çekýänlerde çilim çekmegi taşlamak täze öýken rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýar. Maslahat bermek, nikotin ornuny tutýan önümleri ulanmak we antidepressant terapiýasy çilim çekýänlere çilim çekmegi hemişelik taşlamaga kömek etdi.

Çilim çekmegi taşlan adamda öýken rak keseliniň öňüni almak mümkinçiligi adamyň näçe ýyl we näçe çilim çekendigine, şeýle hem çilim çekmegi taşlanyndan bäri näçe wagt geçendigine baglydyr. Adam çilim çekmegi 10 ýyl taşlandan soň, öýken rak keseliniň töwekgelçiligi 30% -den 60% -e çenli azalýar.

Öýken rak keselinden ölmek howpuny uzak wagtlap çilim çekmekden ýüz öwürmek bilen ep-esli azaltsa-da, bu howp hiç haçan çilim çekmeýänlerdäki ýaly pes bolmaz. Şonuň üçin ýaşlaryň çilim çekmäge başlamazlygy möhümdir.

3. Iş ýerindäki töwekgelçilik faktorlaryna has az sezewar bolmak

Işçileri asbest, mysýak, nikel we hrom ýaly rak dörediji maddalaryň täsirinden goraýan kanunlar olaryň öýken rak keseliniň döremek howpuny azaltmaga kömek edip biler. Iş ýerinde çilim çekmegiň öňüni alýan kanunlar ikinji el tüssesiniň döredýän öýken rak keseliniň töwekgelçiligini azaltmaga kömek edýär.

4. Radonyň täsiriniň azalmagy

Radon derejesini peseltmek, esasanam çilim çekýänleriň arasynda öýken rak keseliniň töwekgelçiligini azaldyp biler. Öýlerde radon derejesiniň ýokary bolmagy, radon syzmagynyň öňüni almak üçin çäreler görmek, mysal üçin, ýerzeminleri ýapmak arkaly azaldylyp bilner.

Aşakdakylaryň öýken rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýandygy ýa-da peseltmeýändigi belli däl:

1. Diýeta

Käbir barlaglar miweleri ýa-da gök önümleri köp iýýän adamlaryň öýken rak keseliniň töwekgelçiliginiň az iýýänlere garanyňda has pesdigini görkezýär. Şeýle-de bolsa, çilim çekýänleriň çilim çekmeýänlere garanyňda sagdyn iýmitlenmegi has az bolany üçin, töwekgelçiligiň azalmagynyň sagdyn iýmitlenmekdenmi ýa-da çilim çekmezlikdenmidigini bilmek kyn.

2. Fiziki işjeňlik

Käbir barlaglar fiziki taýdan işjeň adamlaryň öýken rak keseliniň töwekgelçiliginiň, çilim çekmeýän adamlara garanyňda has pesdigini görkezýär. Şeýle-de bolsa, çilim çekýänleriň fiziki işjeňlik derejesi çilim çekmeýänlere garanyňda tapawutly bolany üçin, fiziki işjeňligiň öýken rak keseliniň töwekgelçiligine täsir edýändigini ýa-da täsir etmeýändigini bilmek kyn.

Aşakdaky zatlar öýken rak keseliniň töwekgelçiligini azaltmaýar:

1. Çilim çekmeýänlerde beta karotin goşundylary

Çilim çekmeýänlerde geçirilen barlaglar beta-karotin goşundylaryny kabul etmegiň öýken rak keseliniň töwekgelçiligini azaltmaýandygyny görkezýär.

2. E witamini goşundylary

Barlaglar E witamin goşundylaryny kabul etmegiň öýken rak keseliniň töwekgelçiligine täsir etmeýändigini görkezýär.

Çeşme:http://www.chinancpcn.org.cn/cancerMedicineClassic/guideDetail?sId=CDR62825&type=1