Bagyr rakynyň öňüni almak

Bagyr rak keseli barada umumy maglumatlar

Bagyr rak keseli – bu bagyryň dokumalarynda zyýanly (rak) öýjükleriniň emele gelýän keselidir.

Bagyr bedeniň iň uly organlarynyň biridir. Onuň iki bölegi bar we ol garnyň ýokarky sag tarapyny döş gabygynyň içinde doldurýar. Bagyryň köp sanly möhüm funksiýalarynyň üçüsi:

• Zyýanly maddalary gandan süzmek üçin, olaryň bedenden nejas we siýdik arkaly çykmagy üçin.
• Iýmitden ýaglary siňdirmäge kömek etmek üçin öd öndürmek.
• Bedeniň energiýa üçin ulanýan glikogeni (şekeri) saklamak üçin.

Bagyr rakyny irki döwürde anyklamak we bejermek, bagyr rakyndan ölümiň öňüni alyp biler.

Gepatit wirusynyň käbir görnüşleri bilen ýokuşmak gepatit döredip, bagyr rakyna sebäp bolup biler.

Gepatit köplenç gepatit wirusy sebäpli ýüze çykýar. Gepatit bagryň iltihablanmagyna (şişmegine) sebäp bolýan keseldir. Gepatit sebäpli bagra uzak wagtlap dowam edýän zeper ýetmegi bagyr rakynyň töwekgelçiligini ýokarlandyryp biler.

Gepatit B (HBV) we gepatit C (HCV) gepatit wiruslarynyň iki görnüşidir. HBV ýa-da HCV bilen dowamly infeksiýa bagyr rakynyň töwekgelçiligini ýokarlandyryp biler.

1. Gepatit B

HBV, HBV wirusy bilen ýokuşan adamyň gany, spermasy ýa-da beýleki beden suwuklygy bilen aragatnaşyk arkaly ýüze çykýar. Infeksiýa eneden çaga dogruş wagtynda, jynsy gatnaşyk arkaly ýa-da neşe serişdelerini sanjym etmek üçin ulanylýan iňňeleri paýlaşmak arkaly geçip biler. Ol bagryň tyglamasyna (sirroza) sebäp bolup, bagyr rakyna sebäp bolup biler.

2. Gepatit C

HCV HCV wirusy bilen ýokuşan adamyň gany bilen aragatnaşyk arkaly ýüze çykýar. Infeksiýa neşe serişdelerini sanjym etmek üçin ulanylýan iňňeleri paýlaşmak arkaly ýa-da seýrek halatlarda jynsy gatnaşyk arkaly ýaýrap biler. Öňler ol gan guýmak ýa-da organ transplantasiýalary wagtynda hem ýaýraýardy. Häzirki wagtda gan banklary berlen ähli ganlary HCV üçin barlaýar, bu bolsa gan guýmak arkaly wirusyň ýokuşma howpuny ep-esli azaldýar. Ol bagryň tyglamasyna (sirroza) sebäp bolup, bagyr rakyna sebäp bolup biler.

Bagyr rakynyň öňüni almak

Töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak we gorag faktorlaryny artdyrmak rak keseliniň öňüni almaga kömek edip biler.

Rak keseliniň töwekgelçilik faktorlaryndan gaça durmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga kömek edip biler. Howp faktorlaryna çilim çekmek, artykmaç agramlylyk we ýeterlik derejede maşk etmezlik girýär. Çilim çekmegi taşlamak we maşk etmek ýaly gorag faktorlaryny artdyrmak käbir rak keselleriniň öňüni almaga hem kömek edip biler. Rak keseliniň töwekgelçiligini nädip azaltmagyň mümkindigi barada lukmanyňyz ýa-da beýleki saglyk işgäri bilen gürleşiň.

Gepatit B we C-niň dowamly infeksiýalary bagyr rakyna sebäp bolup biljek töwekgelçilik faktorlarydyr.

Hroniki gepatit B (HBV) ýa-da hroniki gepatit C (HCV) bolmagy bagyr rak keseliniň döremek howpuny artdyrýar. HBV we HCV-li adamlarda, şeýle hem gepatit wirusyndan başga-da töwekgelçilik faktorlary bolan adamlarda töwekgelçilik has-da ýokarydyr. Hroniki HBV ýa-da HCV infeksiýasy bolan erkeklerde, şol bir hroniki infeksiýaly aýallara garanyňda, bagyr rak keseliniň döremek ähtimallygy has ýokarydyr.

HBV infeksiýasy Aziýada we Afrikada bagyr rakynyň esasy sebäbidir. HBV infeksiýasy Demirgazyk Amerikada, Ýewropada we Ýaponiýada bagyr rakynyň esasy sebäbidir.

Bagyr rakynyň töwekgelçiligini ýokarlandyrýan beýleki töwekgelçilik faktorlary aşakdakylardyr:

1. Sirroz

Bagyr rak keseliniň döremek howpy, sagdyn bagyr dokumasynyň ýara dokumasy bilen çalşyrylýan sirrozy bolan adamlarda ýokarlanýar. Ýara dokumasy bagyrdan gan akymyny bökdeýär we onuň gerek bolşy ýaly işlemegine päsgel berýär. Hroniki alkogolizm we hroniki gepatit infeksiýalary sirrozyň umumy sebäpleridir. HCV bilen baglanyşykly sirrozy bolan adamlarda, HBV ýa-da alkogol ulanmak bilen baglanyşykly sirrozy bolan adamlara garanyňda, bagyr rak keseliniň döremek howpy has ýokarydyr.

2. Alkogolyň köp ulanylmagy

Alkogolyň köp ulanylmagy sirroza sebäp bolup biler, bu bolsa bagyr rak keseliniň töwekgelçilik faktorydyr. Bagyr rak keseli sirrozy bolmadyk köp alkogol ulanýanlarda hem ýüze çykyp biler. Sirozy bolan köp alkogol ulanýanlarda, sirrozy bolmadyk köp alkogol ulanýanlara garanyňda, bagyr rak keseliniň döremegine on esse köp sezewar bolýar.

Barlaglar HBV ýa-da HCV infeksiýasy bolan we alkogol içýän adamlarda bagyr rak keseliniň töwekgelçiliginiň ýokarlanýandygyny hem görkezdi.

3. Aflatoksin B1

Bagyr rak keseliniň döremek howpy aflatoksin B1 (yssy we çygly ýerlerde saklanýan mekgejöwen we hoz ýaly iýmitlerde ösüp bilýän kömelekden dörän zäher) saklaýan iýmitleri iýmek bilen ýokarlanyp biler. Ol esasan Sahara çölüniň günortasyndaky Afrikada, Günorta-Gündogar Aziýada we Hytaýda köp duş gelýär.

4. Alkogolsyz steatohepatit (NASH)

Alkogolsyz steatohepatit (NASH) bagryň tyglamasyna (sirroza) sebäp bolup, bagyr rakyna sebäp bolup bilýän ýagdaýdyr. Bu alkogolsyz ýagly bagyr keseliniň (NAFLD) iň agyr görnüşi bolup, bagyrda adatdan daşary köp ýag bolýar. Käbir adamlarda bu bagyr öýjükleriniň iltihablanmagyna (şişmegine) we zeperlenmegine sebäp bolup biler.

NASH bilen baglanyşykly sirrozyň bolmagy bagyr rak keseliniň döremek howpuny artdyrýar. Bagyr rak keseliniň sirrozy bolmadyk NASH bilen kesellän adamlarda hem ýüze çykandygy aýdylýar.

5. Sigaret çekmek

Çilim çekmek bagyr rak keseliniň ýokary howpy bilen baglanyşyklydyr. Bu howp günde çekilýän çilimleriň sanyna we adamyň çeken ýyllarynyň sanyna görä artýar.

6. Beýleki şertler

Käbir seýrek duş gelýän lukmançylyk we genetiki ýagdaýlar bagyr rak keseliniň töwekgelçiligini ýokarlandyryp biler. Bu ýagdaýlara aşakdakylar girýär:

• Bejergi berilmedik mirasdüşer gemohromatoz (HH).
• Alfa-1 antitripsin (AAT) ýetmezçiligi.
• Glikogen saklanýan kesel.
• Porphyria cutanea tarda (PCT).
• Wilson keseli.

Aşakdaky gorag faktorlary bagyr rakynyň töwekgelçiligini azaldyp biler:

1. Gepatit B-e garşy waksina

HBV infeksiýasynyň öňüni almagyň (täze doglan çagada HBV-e garşy sanjym etmek arkaly) çagalarda bagyr rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýandygy görkezildi. Sanjym etmegiň ulularda bagyr rak keseliniň töwekgelçiligini azaldýandygy ýa-da peseltmeýändigi heniz belli däl.

2. Gepatit B-niň dowamly infeksiýasynyň bejergisi

HBV infeksiýasy dowamly bolan adamlar üçin bejeriş usullary interferon we nukleos(t)ide analog (NA) terapiýasyny öz içine alýar. Bu bejeriş usullary bagyr rakynyň döremeginiň töwekgelçiligini azaldyp biler.

3. Aflatoksin B1-e sezewarlygyň azaldylmagy

Aflatoksin B1-iň ýokary mukdaryny öz içine alýan iýmitleri zäheriň has pes derejesindäki iýmitler bilen çalşyrmak bagyr rak keseliniň töwekgelçiligini azaldyp biler.

Çeşme:http://www.chinancpcn.org.cn/cancerMedicineClassic/guideDetail?sId=CDR433423&type=1